Instytut Walki z Dezinformacją

Dezinformacja: Informacje fałszywe, celowo tworzone w celu wyrządzenia szkody osobie, grupie społecznej, organizacji lub krajowi.

Nieprawdziwe informacje: Informacje fałszywe, ale niestworzone z zamiarem wyrządzenia szkody.

Informacje z intencją wyrządzenia szkody: Informacje oparte na rzeczywistości, wykorzystywane do wyrządzenia szkody osobie, organizacji lub krajowi.

Skuteczna reakcja na chaos informacyjny musi uwzględniać następujące

czynniki, które wpływają potem na wybór strategii i środków zaradczych:

◼ FAZY MANIPULACJI INFORMACYJNYCH: Nieprawdziwe informacje i Informacje z intencją wyrządzenia szkody zazwyczaj rozwijają się w trzech głównych fazach: tworzenia, produkcji i dystrybucji, przy czym w każdej fazie biorą udział inne ośrodki Na przykład, dystrybucja fałszywych

informacji odbywa się zazwyczaj za pośrednictwem mediów społecznościowych.

◼ TREŚCI: Zarówno nieprawdziwe informacje jak i informacje z intencją wyrządzenia szkody, opierają się w różenym stopniu na fałdszu; jednak ustalenie, czy informacja jest fałszywa, może być złożonym i delikatnym zadaniem. Ta niejednoznaczność wynika częściowo z normatywnego wyzwania, jakim jest ustalenie, co stanowi prawdę, szczególnie w demokracjach. Co więcej, w przeciwieństwie do materiałów przedstawiających wykorzystywanie dzieci lub mowy nienawiści, fałszywe informacje mogą być szkodliwe, ale nie nielegalne. Dezinformacja różni się również od innych form

celowego, ale nie wprowadzającego w błąd zniekształcania faktów, takich jak fikcja, satyra

i parodia.

◼ INTENCJA I MOTYW: Dezinformacja pociąga za sobą złą intencję – celowe

działanie mające na celu oszukanie lub wyrządzenie szkody. Natomiast dezinformacja odnosi się do udostępniania fałszywych informacji bez zamiaru wprowadzenia w błąd, w oparciu o nieporozumienia lub błędy nadawcy, a nie o złośliwe motywy. W rezultacie, przypisanie winy podmiotowi, który stworzył lub rozpowszechnia dezinformację, w oparciu o intencję, jest trudne. Z kwestią intencji ściśle wiążą się różnorodne motywy kierujące podmiotami dezinformacji, obejmujące czynniki finansowe, polityczne,

społeczne, osobiste i psychologiczne. Zrozumienie tych ukrytych motywów daje cenne informacje na temat działania kampanii dezinformacyjnych i może pozwolić na opracowanie strategii przeciwdziałania im. Jednak odkrycie takich motywów jest często trudne, ponieważ często są one ukrywane lub zatajane.

◼ SZKODA: Dezinformacja z natury ma na celu wyrządzenie szkody. Jednak definicja i zakres szkody różnią się w zależności od ram politycznych. Niektóre definicje przyjmują szeroką perspektywę, obejmując szkody wyrządzone różnym podmiotom, podczas gdy inne koncentrują się konkretnie na szkodach publicznych. Co ważne, większość definicji nie wymaga, aby szkoda faktycznie wystąpiła, aby

informacja została uznana za dezinformację.

W 2024 oraz 2025, Światowe Forum Ekonomiczne uznało narastające zjawisko manipulacji informacją oraz dezinformację jako główne zagrożenia z którymi świat zmierzy sięa w najbliższej przyszłości.

4 główne obszary zagrożeń ze strony dezinformacji:

Zagrożenia dla procesów demokratycznych

Jednym z najpoważniejszych zagrożeń płynących z dezinformacji i błędnych informacji (mis- i dezinformacji) jest zagrożenie dla demokracji oraz instytucji demokratycznych. Fałszywe informacje mogą podważać legitymizację procesu wyborczego poprzez wprowadzanie wątpliwości co do jego rzetelności. Przykładowo, deepfake’i przedstawiające kandydatów politycznych stały się w ostatnich latach powodem do dużego niepokoju ze względu na ich zdolność do wprowadzania opinii publicznej w błąd i ingerowania w procesy wyborcze.

Zgodnie z rocznym raportem Freedom House na temat wolności w internecie, dezinformacja szerzona przez prorządowych komentatorów oraz manipulacja treściami w co najmniej 21 z 41 badanych krajów podsycały nieufność wyborców, rzucając cień wątpliwości na uczciwość wyborów i instytucje demokratyczne. Raport ten wykazał, że zmniejszona przejrzystość platform mediów społecznościowych utrudniła niezależny nadzór, umożliwiając rozkwit dezinformacji i ograniczając dostęp wyborców do wiarygodnych informacji.

Wysiłki niezależnych weryfikatorów faktów (fact-checkerów) dążących do przeciwdziałania dezinformacji napotykały na znaczne wyzwania, a ataki ze strony rządów oraz ograniczony dostęp do danych platform jeszcze bardziej osłabiły zaufanie publiczne do wiarygodnych źródeł informacji. Oprócz szkód instytucjonalnych, fałszywe lub wprowadzające w błąd informacje zagrażają również zdolności obywateli do podejmowania świadomych decyzji, szczególnie w kontekście wyborczym. Podkopuje to ideał demokracji, który w swej istocie opiera się na poinformowanym i zaangażowanym społeczeństwie, podejmującym decyzje w oparciu o dokładne i rzetelne informacje.

Mis- i dezinformacja mogą również osłabiać legitymizację i zaufanie do szanowanych dotychczas źródeł informacji faktycznych, danych i analiz – takich jak media czy agencje rządowe – które odgrywają kluczową rolę w ochronie demokracji i dostarczaniu obywatelom wiarygodnych wiadomości.

Szkody osobiste

Fałszywe informacje mogą wyrządzić znaczną szkodę jednostkom poprzez podważanie podstawowych praw człowieka, takich jak prawo do wolności myśli i słowa oraz prawo do prywatności. Mogą one również naruszać prawa ekonomiczne, społeczne i kulturalne danej osoby, a także wpływać negatywnie na jej dobrostan. Na przykład dezinformacja na temat szczepień może prowadzić do uszczerbku na zdrowiu. Technologia deepfake stanowi unikalne, potencjalne zagrożenie dla jednostek, ponieważ może być wykorzystywana do stwarzania wrażenia, że dane osoby mówią lub robią rzeczy, których w rzeczywistości nie powiedziały ani nie zrobiły. Typowe zastosowania deepfake'ów obejmują branie na cel osób lub organizacji w celu wyzysku, szantażu, zastraszenia lub zniszczenia reputacji. Grupy marginalizowane oraz kobiety są szczególnie narażone na deepfake'i wykorzystujące tożsamość seksualną.

Zagrożenia dla spójności społeczeństwa:

Dezinformacja nie zawsze ma na celu oszustwo; często służy pogłębianiu istniejących podziałów społecznych, potęgując napięcia polityczne, kulturowe lub społeczne, co prowadzi do erozji zaufania i spójności społecznej. Kampanie dezinformacyjne, często sponsorowane przez podmioty zagraniczne, mogą wykorzystywać te podziały. Co więcej, platformy mediów społecznościowych i personalizowane algorytmy tworzą tzw. bańki informacyjne (echo chambers), w których użytkownicy stykają się głównie z informacjami zgodnymi z ich wcześniejszymi przekonaniami, co dodatkowo utwierdza jednostki w spolaryzowanych poglądach. W tak spolaryzowanym środowisku dialog zanika, pojawia się nieufność wobec instytucji, a solidarność społeczna słabnie, co utrudnia rozwiązywanie konfliktów czy wypracowanie kompromisu. W niektórych przypadkach zmanipulowane treści nie są nawet potrzebne, gdyż informacje niepotwierdzające czyichś przekonań są z góry traktowane z wątpliwością i sceptycyzmem.

Represje i przemoc:

Dezinformacja może zwiększać ryzyko represji i przemocy na kilka sposobów. Ponieważ władze dążą do ukrócenia procederu szerzenia fałszywych informacji, rośnie ryzyko represji i erozji praw, gdyż aktorzy polityczni mogą wykorzystać tę sytuację do zdobycia dalszej dominacji politycznej. Państwa mogą używać technologii do monitorowania, kontrolowania i uciszania sprzeciwu poprzez taktyki takie jak inwigilacja cyfrowa, hacking, a nawet kampanie dezinformacyjne. Dezinformacja jest również powiązana ze wzrostem przemocy cyfrowej, takiej jak nękanie w mediach społecznościowych i mowa nienawiści. Dezinformacja jest wykorzystywana do atakowania mniejszości oraz obrońców praw człowieka na całym świecie, a skoordynowana mowa nienawiści w internecie wymierzona w mniejszości rasowe i etniczne prowadziła do przemocy w rzeczywistości. Poprzez pogłębianie spolaryzowanych poglądów, dezinformacja może łatwiej wywoływać niepokoje społeczne i konfrontacje.